Een mogelijke sluiting van de Straat van Hormuz door Iran, die escaleert te midden van een aanhoudend conflict, vormt een veel grotere bedreiging dan alleen maar hogere olieprijzen. De verstoring zou een ‘meststoffenschok’ teweegbrengen – een plotselinge piek in de kosten en schaarste van kunstmest – met mogelijk verwoestende gevolgen voor de mondiale voedselzekerheid. Dit is niet alleen maar een energiecrisis; het is een systeemrisico voor de landbouw en de voedselvoorziening in de wereld.
De basis van de moderne landbouw: synthetische stikstof
De moderne landbouw is in hoge mate afhankelijk van synthetische stikstofmeststoffen, met name ureum, die via het Haber-Bosch-proces worden geproduceerd. Deze chemische revolutie, ontwikkeld in het begin van de 20e eeuw, transformeerde de landbouw door massaproductie van ammoniak uit methaan mogelijk te maken. Zonder dit proces zouden de mondiale oogstopbrengsten instorten, waardoor het onmogelijk wordt de huidige bevolking te voeden. Ruwweg een derde van de wereldhandel in ureum loopt via de Straat van Hormuz, waardoor het een vitale slagader voor het hele systeem is.
De centrale rol van de Perzische Golf in de kunstmestproductie
De Perzische Golfregio heeft een unieke positie als belangrijke producent van kunstmest vanwege de goedkope aardgasreserves en tientallen jaren van kapitaalinvesteringen in ammoniak- en ureumfabrieken, die vooral op de export zijn gericht. Landen als Qatar, Saoedi-Arabië en de VAE domineren deze handel. Het afsluiten van Hormuz zou niet alleen de olie- en gasexport verlammen, maar ook de fysieke stroom van meststoffen en het vloeibare aardgas (LNG) dat nodig is om deze elders te produceren.
De onmiddellijke en langetermijneffecten
Tot de eerste verstoringen behoren vertraagde of onbetaalbaar transport van ammoniak, ureum en LNG. Het echte gevaar schuilt echter in de maanden die volgen. De aankoop van kunstmest piekt vóór het plantseizoen, wat betekent dat weken vertraging van cruciaal belang kunnen zijn. Boeren kunnen voor onmogelijke keuzes komen te staan: exorbitante prijzen betalen, het gebruik van kunstmest terugdringen of de gewassen veranderen. Zelfs kleine reducties in de stikstoftoepassing leiden tot onevenredig grote opbrengstverliezen – mogelijk miljoenen tonnen gewassen.
Mondiale afhankelijkheid van de import van meststoffen
Veel landen zijn verre van zelfvoorzienend in de productie van kunstmest. India is voor zijn binnenlandse ureumfabrieken sterk afhankelijk van LNG uit de Perzische Golf, terwijl Brazilië voor zijn soja- en maïsgewassen afhankelijk is van geïmporteerde stikstof- en fosfaatmeststoffen. Zelfs de VS, een grote producent, importeert ammoniak en ureum om aan de vraag te voldoen. In Afrika bezuiden de Sahara, waar het gebruik van kunstmest al laag is, zouden prijspieken de voedselonzekerheid verergeren.
Voorbij stikstof: zwaveltoeleveringsketens
De schok zou niet beperkt blijven tot stikstof. Zwavel, een essentiële voedingsstof, is grotendeels een bijproduct van de olie- en gasverwerking. Het verstoren van de energietransporten via Hormuz zou ook de zwavelproductie beperken, waardoor de productie van kunstmest verder zou worden beperkt. De productie van synthetische stikstof is continu en nauw verbonden met de energiemarkten; elke verstoring beperkt onmiddellijk het aanbod. Zonder dit zou de wereld slechts een fractie van de bevolking kunnen voeden.
De kwetsbaarheid van het systeem en de beperkte alternatieven
Het verschuiven van de kunstmestproductie is geen snelle oplossing. Het bouwen van nieuwe ammoniakfabrieken duurt jaren, en een aanzienlijke krimp van de export uit de Perzische Golf kan niet gemakkelijk worden gecompenseerd. De prijzen zouden stijgen, de handelsstromen zouden worden omgeleid en boeren zouden onder extreme onzekerheid beslissingen over de aanplanting nemen. De voedselprijsinflatie, die historisch verbonden is met sociale onrust, zou kunnen intensiveren. Centrale banken kunnen de bijdrage van de schaarste aan kunstmest aan de totale prijsstijgingen onderschatten, omdat het maanden duurt voordat de daling van de gewasopbrengsten zichtbaar wordt.
Een stille dreiging: de mestschok
Hoewel olie-embargo’s een bekend risico vormen, zijn de gevolgen van een kunstmestschok minder direct, maar potentieel destabiliserender. Energiemarkten kunnen schokken opvangen via reserves en vervangingen, maar het mondiale voedselsysteem beschikt over veel dunnere buffers. Een langdurige sluiting van Hormuz zou niet alleen de prijs van ruwe olie herprijzen; het zou de industriële stikstofcyclus testen die ten grondslag ligt aan de moderne beschaving.
Olie drijft auto’s aan; stikstof drijft gewassen aan. Als de Straat van Hormuz wordt gesloten, zal de prijs met de grootste gevolgen wellicht niet de Brent-olie zijn, maar de kosten om de wereld te voeden.
