Decennia lang werd de ziekte van Alzheimer gezien als een hersenziekte. Baanbrekend genomisch onderzoek suggereert nu echter dat de ziekte kan beginnen met ontstekingen die hun oorsprong vinden in organen die ogenschijnlijk geen verband houden met de hersenen – zoals de huid, longen of darmen – mogelijk tientallen jaren voordat cognitieve achteruitgang zich manifesteert. Deze verschuiving in inzicht zou kunnen verklaren waarom de huidige behandelingen van Alzheimer grotendeels hebben gefaald, omdat ze zich richten op de symptomen in plaats van op de oorzaak van de ziekte.
De verbinding tussen lichaam en brein: een paradigmaverschuiving
De neurowetenschappen hebben zich van oudsher op de hersenen afzonderlijk gericht, maar deze studie onderstreept een cruciale realiteit: de hersenen zijn diep verbonden met de rest van het lichaam. Veranderingen in perifere organen hebben een directe invloed op de hersenfunctie. Het onderzoek, uitgevoerd door Cesar Cunha en zijn team van het Novo Nordisk Foundation Centre for Basic Metabolic Research in Denemarken, analyseerde genetische gegevens van meer dan 85.000 individuen met en zonder de ziekte van Alzheimer, naast genactiviteit in 5 miljoen cellen uit 40 lichaamsgebieden en 100 hersengebieden.
Perifere ontsteking als belangrijkste trigger
De analyse bracht een verrassend patroon aan het licht. Genen die verband houden met het risico op Alzheimer kwamen meer sterker tot uiting in niet-hersenweefsels – de huid, longen, het spijsverteringsstelsel en immuuncellen – dan in de hersenen zelf. Deze genen zijn sterk betrokken bij de immuunregulatie, vooral in barrièreweefsels die zich verdedigen tegen infecties en toxines. Dit suggereert dat de ziekte van Alzheimer mogelijk niet in de hersenen ontstaat, maar zich in plaats daarvan ontwikkelt als gevolg van chronische ontstekingen elders in het lichaam.
De timing lijkt cruciaal. De hoogste expressie van deze genen werd waargenomen bij personen van 55 tot 60 jaar, wat erop wijst dat ontstekingen tijdens de middelbare leeftijd waarschijnlijk tientallen jaren later zullen bijdragen aan de ziekte van Alzheimer. Ter ondersteuning hiervan bleek uit een langdurig onderzoek op Hawaï dat mannen van eind vijftig met verhoogde ontstekingsmarkers een aanzienlijk hoger risico liepen om de ziekte van Alzheimer te ontwikkelen als ze in de zeventig en tachtig waren.
Voorbij amyloïde: behandelingsstrategieën heroverwegen
De huidige behandelingen van Alzheimer richten zich op het opruimen van amyloïde- en tau-eiwitten, waarvan wordt aangenomen dat ze hersenbeschadiging veroorzaken. Beperkt succes suggereert echter dat deze eiwitten mogelijk gevolgen zijn van de ziekte, en niet de onderliggende oorzaak. Cunha trekt een parallel met vroeg obesitasonderzoek, waarbij behandelingen gericht op vetweefsel faalden totdat genomische studies de rol van de hersenen bij het reguleren van de eetlust aan het licht brachten.
De implicaties zijn duidelijk: als perifere ontstekingen de oorzaak zijn van de ziekte van Alzheimer, moet de behandeling verschuiven van het aanpakken van hersenpathologie naar het verminderen van systemische ontstekingen. Veelbelovende aanknopingspunten zijn onder meer vaccinatie op middelbare leeftijd (gordelroos en BCG-vaccins hebben beschermende effecten aangetoond), naast leefstijlinterventies zoals een mediterraan dieet, lichaamsbeweging, het beperken van alcohol en het beheersen van de bloeddruk en het cholesterol.
De uitdaging van het veranderen van paradigma’s
Ondanks het toenemende bewijsmateriaal zal het veranderen van het dominante verhaal in de neurowetenschappen moeilijk zijn. Veel onderzoekers blijven gefixeerd op amyloïde en tau en doen ontstekingen af als secundair. Het opkomende onderzoek dat ontstekingsaandoeningen (eczeem, longontsteking, tandvleesaandoeningen, diabetes) koppelt aan een verhoogd risico op de ziekte van Alzheimer versterkt echter de argumenten voor een systemische aanpak.
Uiteindelijk zou de toekomst van het Alzheimeronderzoek kunnen liggen in het zien van de hersenen niet als een geïsoleerd orgaan, maar als een integraal onderdeel van een lichaamsbreed systeem dat kwetsbaar is voor ontstekingen. De sleutel tot preventie en behandeling ligt misschien niet in het direct richten op de hersenen, maar in het versterken van de afweer van het lichaam tegen chronische ontstekingen gedurende het hele leven.
